
Gotując, tworzymy świat
Kiedy gotowanie, także to codzienne, staje się sztuką? Czy smakowanie może być doświadczeniem estetycznym? W jaki sposób małe ciasteczko, jakim jest beza, może skłonić do refleksji nad zmianami klimatycznymi?
O różnorodnych znaczeniach gotowania rozmawiamy z Prof. Dorotą Koczanowicz z Instytutu Kulturoznawstwa UWr, która w swojej pracy badawczej zajmuje się m.in. studiami nad jedzeniem.
W listopadzie obchodzimy Europejski Dzień Zdrowego Jedzenia i Gotowania. Porozmawiajmy o gotowaniu. Czy ważne jest wspólne gotowanie?
Tak, wspólne gotowanie jest ważne, ponieważ jest praktyką relacyjną, w której wiedza i znaczenia kształtują się w działaniu podejmowanym wraz z innymi. Ciekawie o gotowaniu pisze amerykańska pragmatystka Lisa Heldke. Traktuje ona gotowanie jako ucieleśnioną praktykę poznawczą. W tekście Foodmaking as a Thoughtful Practice podkreśla, że gotowanie ma charakter wspólnotowy, ponieważ wiedza kulinarna nie powstaje w izolacji, lecz jest rozwijana i przekazywana poprzez uczenie określonych technik i smaków, wymianę oraz testowanie przepisów. Wspólnotowość obejmuje więc zarówno współdziałanie w kuchni, jak i międzypokoleniowy przekaz doświadczeń, podtrzymywanie pamięci kulturowej oraz budowanie więzi między gotującymi i jedzącymi.
Znaczenie gotowania dostrzegał także John Dewey, dobrze znany pedagogom i teoretykom demokracji. Stworzył on koncepcję uczenia się poprzez działanie. W 1896 roku założył w Chicago eksperymentalną szkołę, w której bardzo ważnym elementem było wspólne gotowanie. Nie służyło ono wyłącznie nauce gotowania, lecz także nauczaniu matematyki, chemii, fizyki, biologii i geografii. Rozwijało również uważność, umiejętność planowania oraz szacunek dla jedzenia. Na wszystkich etapach edukacji dzieci miały takie zajęcia. Dzieci poznawały produkty i dowiadywały się, skąd bierze się jedzenie. Zapraszały też rodziców na przygotowane przez siebie lunche. Przygotowywanie posiłków uczyło również współpracy, odpowiedzialności i gościnności, dlatego kuchnia stawała się przestrzenią edukacji wspólnotowej i demokratycznej, łączącą życie domu z życiem szkoły.
Czy są jakieś ciemne strony gotowania?
No tak. Gotowanie jest niezbędne, jest codzienne i może być uciążliwym obowiązkiem, od którego nie ma ucieczki. Relacje związane z przygotowywaniem jedzenia nie zawsze są oparte na współpracy i równości, lecz mogą również ujawniać podziały pracy, zależności i nierówności władzy. W performansie Semiotics of the Kitchen (1975) Martha Rosler przekształciła kuchenne przybory w narzędzia krytyki społecznej, tworząc swoisty alfabet gniewu, frustracji i sprzeciwu wobec tradycyjnych ról płciowych.
Francuska historyczka i filozofka Luce Giard wspomina, że jako dziecko odmawiała uczenia się gotowania przy matce, ponieważ postrzegała je jako „kobiecą pracę”, której nie proponowano jej bratu. Chciała zdobyć „prawdziwy zawód”, zajmować się matematyką albo pisaniem, a gotowanie kojarzyła z ograniczającym modelem kobiecości. Kiedy w wieku dwudziestu lat zamieszkała sama, próbowała nauczyć się gotowania z książki kucharskiej. Ze zdziwieniem odkryła jednak, że pamięta znacznie więcej, niż sądziła: ruchy rąk, odgłosy gotowania, zapachy, smaki i kolory obserwowane w dzieciństwie. Wiedza matki i innych kobiet z rodziny została nieświadomie zapisana w jej pamięci sensorycznej i cielesnej. Z czasem Giard odkryła przyjemność manipulowania składnikami, łączenia ich, przekształcania i wymyślania nowych potraw. Szczególne znaczenie miało dla niej nie samotne jedzenie, lecz „radość antycypowanej gościnności”, czyli przygotowywanie posiłku, który zostanie podzielony z przyjaciółmi.
Giard traktowała swoją działalność badawczą jako próbę oddania sprawiedliwości anonimowym kobietom, których praca podtrzymywała życie innych, ale nie została zapisana w oficjalnej historii. Jej celem nie jest jednak idealizacja tradycyjnej roli kobiety, lecz odzyskanie znaczenia praktyk, które zostały zdeprecjonowane właśnie dlatego, że wykonywały je przede wszystkim kobiety.
Giard wspomina o kreatywnych aspektach gotowania. Czy zatem gotowanie może być sztuką?
Zbliżenie sztuki i gotowania dokonuje się w dwojaki sposób. Wielu artystów współczesnych eksperymentuje z wprowadzeniem zmysłu smaku tam, gdzie tradycyjnie dominują wzrok i słuch. Mamy też słynnych kucharzy, których kunszt zbliża się do perfekcji. W 2007 roku Ferran Adrià, kucharz nazywany Salvadorem Dalim kuchni hiszpańskiej, został zaproszony na równych warunkach z pozostałymi artystami na wiodące wydarzenie świata sztuki, Documenta w Kassel.
Moja książka Pozycja smaku. Jedzenie w granicach sztuki próbowała odpowiedzieć na pytanie, czy jedzenie jest sztuką i czy samo smakowanie może być doświadczeniem estetycznym. W publikacji odwołuję się do koncepcji amerykańskiego pragmatyzmu, zgodnie z którą każde działanie, aby stało się działaniem doskonałym, powinno mieć jakość estetyczną. Dotyczy to zarówno sztuki, jak też na przykład sportu, matematyki i gotowania.
Sami artyści i artystki dostrzegają powinowactwo między sztuką a gotowaniem.
Dobrym przykładem jest Daniel Spoerri, który w czerwcu 1968 otworzył w Düsseldorfie restaurację Restaurant Spoerri, łączącą działalność gastronomiczną z eksperymentem artystycznym. Dwa lata później w tym samym budynku powstała Eat Art Gallery. Wystawiał w niej swoje trójwymiarowe martwe natury, obrazy-pułapki (tableaux-pièges) powstające przez utrwalenie na blacie stołu pozostałości po posiłku: talerzy, sztućców, szklanek, resztek jedzenia i innych przypadkowo rozmieszczonych przedmiotów.
Także Olafur Eliasson włącza w swoją działalność artystyczną przestrzeń kuchenną. Uważa on, że gotowanie, podobnie jak sztuka, jest jednocześnie reakcją na świat i aktem jego twórczego przekształcania. Artysta podkreśla, że stanowi ono gest troski, hojności i gościnności, który wzmacnia więzi społeczne: „Kiedy gotujemy, wtedy zarówno korzystamy ze świata, jak i jednocześnie go tworzymy”. Jego współpracowniczki, Asako Iwamai Lauren Maurer, opisują natomiast gotowanie jako oparty na zmysłach proces łączenia i przemiany, zachodzący na przepuszczalnej granicy między ludzkim ciałem a roślinami, nasionami, mikroorganizmami, minerałami i całym środowiskiem. W tym ujęciu praktyka kulinarna staje się nie tylko działaniem twórczym, lecz także sposobem budowania relacji z innymi ludźmi i światem pozaludzkim.
Podobnie Anna Królikiewicz przedstawia gotowanie jako praktykę artystyczną, cielesną i relacyjną. Malarstwo i gotowanie łączą podobne właściwości materiałów, takie jak kolor, gęstość czy tekstura. Dlatego przejście z pracowni do kuchni było dla artystki naturalnym krokiem. Nie oznaczało zmiany tematów, nadal związanych z pamięcią, nieobecnością i kruchością ciała, lecz zmianę medium i zwrot ku bardziej sensorycznemu doświadczeniu.
Szczególne znaczenie ma wspólne przygotowywanie jedzenia. W projekcie Zapisane w chlebie (2016) artystka przygotowywała z uczestnikami ciasto, czekała, aż wyrośnie, piekła chleb, splatała chałki, rozmnażała zakwas i rozdawała go przybyłym. Tym czynnościom towarzyszyły rozmowy o pamięci, tradycji, polskiej i żydowskiej tożsamości, emigracji i doświadczeniu wygnania. Królikiewicz kreuje sytuacje, w których „Z biernego widza użytkownik staje się aktywnym uczestnikiem »rzeźby społecznej«, idei odmienności, wzajemnej akceptacji, osobliwego koczownictwa z elementem spotkań losowych”.
A czy kucharka może być artystką?
W języku polskim słowo „kucharka” ma negatywne konotacje, mimo że codzienne gotowanie to konieczność i ważna praca troski, często niewidoczna i tradycyjnie przypisywana kobietom. Wynika to z długiej historii deprecjonowania cielesności w kulturze Zachodu. Filozofowie przez stulecia rzadko zajmowali się jedzeniem, ponieważ smak uznawali za zmysł niższy, zbyt subiektywny i związany z biologiczną koniecznością, by mógł stanowić źródło wartościowego poznania lub doświadczenia estetycznego. W tradycyjnej hierarchii zmysłów uprzywilejowywano wzrok i słuch, które miały umożliwiać bezinteresowny, zdystansowany ogląd, podczas gdy jedzenie wymaga bliskiego kontaktu z przedmiotem, a ostatecznie jego spożycia. Dodatkowo przygotowywanie posiłków wiązano ze sferą domową i kobiecą pracą, co sprzyjało jego kulturowej i filozoficznej marginalizacji.
Wysoka kuchnia i wyrafinowana gastronomia zwykle pojawiają się w rozmowach o kreatywności. Mnie jednak wydaje się równie ważne docenienie codzienności i prostych czynności, które wymagają dobrej organizacji, wyobraźni i planowania. Mają również wymiar symboliczny, estetyczny i emocjonalny. W tym miejscu warto powrócić do koncepcji Johna Deweya, autora Sztuki jako doświadczenia. Zgodnie z jego wykładnią, sztuka wywodzi się z rytmów życia. Nie jest więc zaprzeczeniem codzienności, ale jej najbardziej doskonałą emanacją. Jakości estetyczne pojawiają się w każdym wyjątkowym doświadczeniu, również kulinarnym. W tym sensie każda kucharka, jeśli traktuje gotowanie jako praktykę uważnego, świadomego życia, może zostać artystką, a każda znakomita kucharka jest artystką.
Dwa lata temu spędziła Pani rok akademicki w Institute for Advanced Study w Princeton. Jakie są różnice między europejską i amerykańską kulturą kulinarną? Większości Europejczyków amerykańska kuchnia kojarzy się z wysoko przetworzoną żywnością…
W Stanach Zjednoczonych można znaleźć dużo znakomitego jedzenia. Jednocześnie jest tam także dużo żywności wysoko przetworzonej i bardzo niezdrowej. To kraj emigrantów i obecne są tam zarówno kuchnie europejskie, jak i wiele innych. Na przykład na Florydzie jadłam znakomite jedzenie kubańskie, a w Nowym Meksyku zachwycała kuchnia meksykańska. Z kolei na nowojorskim Greenpoincie są polskie restauracje. W 2025 roku restauracja Pierozek otrzymała wyróżnienie Bib Gourmand w przewodniku Michelin Guide. Oznaczenie to przyznaje się restauracjom oferującym bardzo dobre jedzenie w przystępnej cenie. Pierozek podkreśla polski charakter przez wystrój, między innymi ceramikę z Bolesławca oraz przez serwowanie, oprócz pierogów, również barszczu, gołąbków, krokietów i kiełbasy.
Mam pozytywne doświadczenia związane z amerykańską kulturą kulinarną. Byłam zdumiona skalą dostępności żywności ekologicznej w supermarketach w Princeton. Moje doświadczenia nie są jednak reprezentatywne dla całych Stanów Zjednoczonych. Princeton jest zamożnym miastem, a Institute for Advanced Study (IAS) wyjątkową instytucją, oferującą szczególne warunki pracy i życia.
Instytut położony jest w lesie i funkcjonuje trochę jak enklawa. Jednocześnie można stamtąd w godzinę dojechać pociągiem na Manhattan. Co roku w IAS spotykają się badacze i badaczki z całego świata, realizując ideę „użyteczności wiedzy bezużytecznej”, zgodnie z którą rozwój wiedzy jest wartością samą w sobie. Podczas wykładu inauguracyjnego David Nirenberg podkreślał tradycję perypatetyczną, przypominając Alberta Einsteina, który twierdził, że nie wyobraża sobie już życia bez rozmów i spacerów po lesie z Kurtem Gödelem. Ku mojemu zadowoleniu podkreślał też wagę nieformalnych związków i rozmów, które toczą się przy stole. Interdyscyplinarną wymianę myśli miały ułatwiać liczne wykłady otwarte, ale też regularnie organizowane przez IAS lunche interdyscyplinarne.
W School of Social Science, w której byłam afiliowana, wspólny posiłek był zawsze elementem kończącym poniedziałkowe seminarium.
Zastanawiałam się nad fenomenem IAS. Myślałam o tym także w kontekście jedzenia. Mam wrażenie, że miejsce to zostało zorganizowane tak, aby wszystko działało sprawnie, lecz bez przesadnego perfekcjonizmu. Dobrym przykładem jest stołówka, w której codziennie, z wyjątkiem weekendów, można zjeść lunch. Serwowano starannie przygotowane posiłki, a międzynarodowy zespół kucharzy odzwierciedlał różnorodność społeczności naukowej Instytutu. Uwzględniano rozmaite potrzeby. Zawsze dostępne były dania mięsne i wegetariańskie, sałatki oraz kanapki, przygotowywane z lokalnych i sezonowych produktów. Dobrej kuchni nie towarzyszyła jednak rozbudowana obsługa. Wszyscy, bez względu na pozycję i dorobek, stali w tej samej kolejce, a po posiłku samodzielnie sprzątali. Wysiłki organizatorów koncentrowały się na jakości posiłków i budowaniu wspólnoty, a nie na podkreślaniu hierarchii.
Proszę opowiedzieć o badaniach, które prowadziła Pani w Princeton w ramach projektu Art versus the Climate Crisis: Visualizing Responsibility and Culinary Practices. Na czym polegały i jakie były najważniejsze wnioski?
Na ostateczne wnioski jest jeszcze trochę za wcześnie, ponieważ badania nadal trwają. Mój projekt rozpoczyna się od prostego pytania: dlaczego wiedza o zagrożeniach środowiskowych nie zawsze prowadzi do działania? Często problemem nie jest brak wiedzy. Mamy również do czynienia z kryzysem uwagi i wyobraźni. Badam zatem, w jaki sposób sztuka wykorzystująca jedzenie może ujawniać związki między codziennym życiem a kryzysem klimatycznym. Uważam, że sztuka potrafi sprawić, iż odległy i abstrakcyjny problem staje się bezpośredni i znaczący.
W IAS zbudowałam podstawy tego projektu badawczego. Miałam doskonałe warunki do pracy, nieograniczony dostęp do literatury oraz bliskość galerii i muzeów w Nowym Jorku. W Whitney Museum of American Art widziałam, na przykład, wystawę Survival Piece #5: Portable Orchard. Była ona pierwszym samodzielnym pokazem muzealnym w pełni zrealizowanego projektu Helen Mayer Harrison i Newtona Harrisona z 1972 roku. Instalacja składała się z osiemnastu drzew cytrusowych rosnących w specjalnych donicach z indywidualnym systemem oświetlenia i podejmowała problem tworzenia produktywnego, zrównoważonego systemu żywnościowego w obliczu degradacji środowiska oraz zaniku naturalnych metod uprawy.
Interesują mnie artyści, którzy pracują z obrazami i ideami, ale zarazem angażują zmysły kontaktu, dotyk, węch i smak. Jedzenie w naturalny sposób łączy idee z doświadczeniem zmysłowym. Dlatego też zmysł smaku zajmuje centralne miejsce w moim projekcie. Smak staje się nie tylko źródłem przyjemności, lecz także sposobem poznawania świata i wyobrażania sobie odmiennych przyszłości.
Może Pani podać przykład takiego działania lub performansu?
Podam przykład nieoczywisty i sugestywny. W 2011 roku w Bangalore kolektyw artystyczny Center for Genomic Gastronomyrealizował performans Smakowanie smogu (Smog Tasting). Dokumentacja tego performansu pokazuje młodą dziewczynę w białym fartuchu i białej czapce kucharskiej, która w jednej ręce ma miskę, a w drugiej trzepaczkę z pianą z białek. W tle rozciąga się krajobraz miejski, a na horyzoncie kilka intensywnie dymiących kominów. Powietrze obciążone smogiem zostało wtłoczone do piany z białek, a następnie wypieczono z niej bezy.
Tę czynność powtórzono później w innych miastach dotkniętych problemem złej jakości powietrza. Każde miejsce charakteryzuje się własnym aeroir, czyli kombinacją potencjalnie szkodliwych substancji, takich jak węglowodory, sadza czy związki siarki, wpływających na wygląd i smak bezów. Artyści częstowali nimi w galeriach w Genewie, Nowym Delhi, Nowym Jorku i Barcelonie, a także podczas Konferencji Narodów Zjednoczonych w sprawie Zmian Klimatu i spotkań Światowej Organizacji Zdrowia (WHO).
Czyli można było dostać brązową czy też szaroburą bezę?
Dokładnie tak. Bezy materializowały niewidoczne zanieczyszczenie i pozwalały „posmakować” lokalnego aeroir. Reakcją na te bezy była często odraza i niepokój o zdrowie, co prowokowało pytanie, dlaczego bardziej obawiamy się zjedzenia smogu w małym ciasteczku niż jego codziennego wdychania. Ciastka pomyślano jako „trojańskie przysmaki”, które miały skłaniać odbiorców do refleksji i działania. Jak wyjaśniali artyści, „Każde kruche, bezowe ciastko zawiera związki chemiczne, a także zalążek koniecznej rozmowy”.
***
Prof. Dorota Koczanowicz pracuje w Instytucie Kulturoznawstwa na Uniwersytecie Wrocławskim, gdzie pełni funkcję przewodniczącej Rady Naukowej Dyscypliny Nauki o Kulturze i Religii. Jest również członkinią Komitetu Nauk o Kulturze Polskiej Akademii Nauk. Jej badania czerpią z estetyki pragmatystycznej, w szczególności z somaestetyki, i obejmują studia nad jedzeniem, sztukę współczesną oraz humanistykę środowiskową. Odbywała staże badawcze i była profesorką wizytującą m.in. w Wittgenstein Archives w Bergen, John F. Kennedy Institute w Berlinie, New York University oraz na Uniwersytecie Nauk Gastronomicznych w Pollenzo. W roku akademickim 2024/2025 odbyła staż badawczy w School of Social Science w Institute for Advanced Study w Princeton. Jest autorką i redaktorką ośmiu książek. Jej najnowsze publikacje to The Aesthetics of Taste: Eating in the Realm of Art (Brill, 2023) oraz współredagowana wraz z Nicolą Perullo Somaesthetics and Food (Brill, 2025).
Rozmawiała: Ewelina Kośmider
Dodane przez: E.K.
Data publikacji: 18.11.2026 r.




