Upowszechnienie przedwojennych dysertacji UWr w katalogu online BUWr
W 2024 roku Biblioteka Uniwersytecka otrzymała finansowanie w wysokości 33 579,00 zł na realizację projektu: Upowszechnienie przedwojennych dysertacji Uniwersytetu Wrocławskiego w katalogu online BUWr, finansowanego w ramach programu Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego Społeczna Odpowiedzialność Nauki II – wsparcie dla bibliotek naukowych. Retrospektywnego i kompleksowego opracowania komputerowego wybranych pozycji podjęli się pracownicy Oddziału Dokumentacji Śląsko-Łużyckiej Biblioteki. Projekt był realizowany od 2 grudnia 2024 r. do 1 marca 2026 r.
Uniwersytet Wrocławski powstał w 1811 roku w wyniku połączenia katolickiej Akademii Leopoldyńskiej (założonej w 1702 r.) oraz protestanckiej Viadriny (założonej w 1506 r. we Frankfurcie nad Odrą). Początkowo funkcjonował pod nazwą Königliche Universität zu Breslau (w akcie fundacyjnym jako Universitas Litterarum Wratislaviensis), a w 1911 roku został przemianowany na Schlesische Friedrich-Wilhelms-Universität zu Breslau. Uczelnia działała nieprzerwanie do stycznia 1945 roku.
Pierwsze obrony prac doktorskich odbyły się już w 1812 roku, natomiast ostatnie – w 1944. W czasie II wojny światowej, gdy druk prac bywał utrudniony, dysertacje składano również jako maszynopisy w formacie A4.
Przedwojenne dysertacje doktorskie i habilitacyjne znajdujące się w zbiorach BUWr pochodzą głównie (choć nie wyłącznie) z dwóch źródeł: z zachowanych zasobów Königliche und Universitätsbibliothek oraz Stadtbibliothek. Dysertacje z dawnej Biblioteki Miejskiej miały pierwotnie tworzyć część kolekcji Wratislavianów – przedwojennego zbioru druków dotyczących Wrocławia, uporządkowanego rzeczowo i oznaczonego sygnaturami rozpoczynającymi się od liter Ya, Yb, Yc („Ygreki”). Prace doktorskie stanowiły uzupełnienie hasła „Uniwersytet Wrocławski”, otrzymując sygnaturę Yu. Heinrich Wendt w swoim Katalog der Druckschriften über die Stadt Breslau (1903) oraz Nachtrag (1915) nie ujął ich, ponieważ planowano przygotowanie osobnego katalogu, który ostatecznie jednak nie powstał.
Po wojnie dysertacje włączono do zbiorów ogólnych Biblioteki Uniwersyteckiej, z wyjątkiem materiałów tematycznie związanych z profilem śląsko-łużyckim. To właśnie pozycje z dawnego Gabinetu Śląsko-Łużyckiego, obecnie stanowiące część kolekcji śląsko-łużyckiej, objęto pracami w ramach niniejszego projektu.
Do retrospektywnego opracowania komputerowego zakwalifikowano 300 tytułów dokumentów. Kryterium wyboru był brak rekordu bibliograficznego w katalogu elektronicznym Biblioteki Narodowej (od 2024 r. BUWr współpracuje z BN w ramach wspólnego środowiska katalogowego). Każdy nowo tworzony rekord otrzymał komplet deskryptorów oraz pełny opis egzemplarza. Konieczne było również założenie kartotek wzorcowych dla autorów dysertacji, ponieważ aż 99% z nich nie miało dotąd haseł osobowych w Bibliotece Narodowej.
Dysertacje Uniwersytetu Wrocławskiego tworzą jednolity, formalnie zunifikowany zbiór. Każdy egzemplarz to niewielka objętościowo książeczka, najczęściej pozbawiona okładki – funkcję okładki i strony tytułowej pełni zazwyczaj pierwsza strona pracy. Warunkiem dopuszczenia dysertacji do obrony było jej wcześniejsze opublikowanie drukiem –niekoniecznie jako samodzielnego wydawnictwa, dopuszczano również publikację w czasopiśmie naukowym.
Nadbitki przedstawiane do obrony wyposażano w dodatkową stronę tytułową. Od wersji książkowej różniły się jedynie paginacją, zachowując oryginalną numerację stron z czasopisma. Na stronach tytułowych nierzadko umieszczano również datę i godzinę obrony oraz nazwiska promotora, recenzentów czy dziekana wydziału.
Kolejną charakterystyczną cechą tego zbioru jest umieszczanie życiorysu autora na ostatniej lub przedostatniej stronie dysertacji; wyjątkowo rzadko pojawiał się on tuż po stronie tytułowej. Życiorysy zawierają cenne informacje biograficzne, takie jak: data i miejsce urodzenia, pełna forma imienia i nazwiska, imiona rodziców, zawód ojca, wyznanie, przebieg edukacji oraz ewentualne doświadczenia zawodowe. Dane te stanowią ważne źródło do badań nad pochodzeniem społecznym i geograficznym ówczesnych naukowców.
W grupie 300 dysertacji opracowanych w projekcie, obejmującej lata 1831-1941, dominują prace z zakresu medycyny, w mniejszym stopniu prawa i historii sztuki.
Niemal 70% autorów pochodziło z terenów historycznego Śląska, głównie z obszaru dzisiejszego Dolnego Śląska, ale także z Wielkopolski oraz różnych regionów Niemiec. Językiem większości rozpraw był niemiecki, natomiast pojedyncze prace powstały w języku łacińskim. Wśród ok. 300 prac znalazło się 14 rozpraw habilitacyjnych. Spośród około 300 autorów jedynie 17 stanowiły kobiety, co odzwierciedla realia epoki – kobiety mogły uczestniczyć w wykładach dopiero od połowy lat 90. XIX wieku, a pierwszą kobietą z doktoratem Uniwersytetu Wrocławskiego była Clara Immerwahr (1900 r.).
Ponad 70% dysertacji drukowano we Wrocławiu. Najczęściej korzystano z usług drukarni Breslauer Genossenschaftsbuchdruckerei (założonej w 1870 r.), natomiast wcześniejsze prace powstawały m.in. w oficynach Kornów lub Roberta Lucasa. Choć fraktura pozostawała popularna jeszcze na początku XX wieku, zastosowano ją jedynie w siedmiu przypadkach.
Przedwojenne dysertacje stanowią cenny materiał źródłowy dla naukowców, badaczy historii, historyków nauki oraz wszystkich zainteresowanych intelektualną kulturą regionu. Efektem projektu jest rozbudowa bazy wiedzy – uzupełnienie katalogu elektronicznego BUWr oraz poszerzenie informacji o zbiorach poprzez wprowadzenie ich do polskiego i międzynarodowego obiegu bibliograficznego i naukowego.
Autorka: Katarzyna Grodecka, Oddział Dokumentacji Śląsko-Łużyckiej, Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu
Data publikacji: 9.03.2026
Dodane przez: M.J.
