Chrząszcz, dęby i nietoperze – czy coś je łączy?
Jak zmieniający się klimat wpływa na zwyczaje nietoperzy? Najnowsze wyniki badań dr Iwony Gottfried z Wydziału Nauk Biologicznych pokazują, że te niezwykle wrażliwe ssaki potrafią zaskakująco szybko adaptować się do nowych warunków, wykorzystując nieoczywiste miejsca do zimowania. Opublikowana w prestiżowym czasopiśmie naukowym praca ujawnia nieznane dotąd strategie przetrwania i rzuca nowe światło na elastyczność ekologiczną polskich gatunków.
Nietoperze strefy umiarkowanej hibernują w okresach ograniczonej dostępności pożywienia. Muszą wybrać miejsce odpoczynku, które zapewnia odpowiednie warunki, pozwalające im przetrwać ten krytyczny okres, kiedy pożywienie (owady) są rzadkością. Wybór odpowiedniej kryjówki, która pozwala na obniżenie temperatury ciała, umożliwia nietoperzom zmniejszenie tempa metabolizmu i zużywanie około 80 razy mniej energii w jednostce czasu niż w przypadku utrzymania stałej temperatury ciała. W odpowiednich warunkach nietoperze mogą przetrwać bez jedzenia 4-5 miesięcy.
Najczęściej nietoperze zimują w jaskiniach, sztolniach czy piwnicach, jednak postępujące ocieplenie klimatu sprawia, że coraz większą rolę zaczynają odgrywać także mniej izolowane kryjówki – w tym… schronienia w drzewach. Badania prowadzone w latach 2017–2023 w południowo-zachodniej Polsce po raz pierwszy wykazały, że korytarze wygryzione w dębach przez larwy kozioroga dębosza Cerambyx cerdo, jednego z największych chrząszczy Europy, stanowią ważne zimowe schronienia dla kilku gatunków nietoperzy. Larwy tego chronionego owada przez kilka lat drążą w pniach starych dębów tunele, które mogą utrzymywać się nawet przez dekady. Okazuje się, że te owadzie „mikrosiedliska” są chętnie wykorzystywane przez nietoperze w czasie hibernacji.
Ssaki te stwierdzano w 46% monitorowanych drzew. W jednym dębie, z korytarzami kozioroga, znaleziono aż 19 hibernujących osobników! To sugeruje, że zjawisko wykorzystywania przez nietoperze korytarzy larw tego chrząszcza w okresie zimowym jest powszechne. Badania wykazały również, że nietoperze o różnych strategiach ekologicznych – zarówno gatunki osiadłe, jak i migrujące – mogą korzystać z tego typu schronień w okresie zimowym. W korytarzach larw stwierdzono dotychczas zimujące osobniki należące do trzech gatunków: karlik większy Pipistrellus nathusii, karlik drobny Pipistrellus pygmaeus oraz mopek zachodni Barbastella barbastellus. W śródziemnomorskim regionie Francji, poza tymi gatunkami, odnotowano borowca leśnego Nyctalus leisleri. Ze wzrostem temperatury w zimie, który ma silny wpływ na ekologię nietoperzy, prawdopodobne jest, że odnotowanych zostanie więcej gatunków zdolnych do korzystania z tego typu schronień.
Wyższe temperatury w zimie, notowane coraz częściej ze względu na ocieplenie klimatu, umożliwiają hibernacje nietoperzy w schronieniach, które wcześniej były niedostępne, ze względu na ryzyko zamarznięcia. Nietoperze najczęściej notowano w korytarzach skierowanych w cieplejszą stronę świata (południe, zachód) i na różnej wysokości (0,6–15,5 m) nad ziemią. Im więcej korytarzy wygryzionych przez chrząszcza, tym większa szansa, że drzewo stanie się zimowym „hostelem” dla nietoperzy. Ponad to, w czasie hibernacji, w najzimniejszym okresie rejestrowano nietoperze głębiej w korytarzach, co może wskazywać na termoregulacje behawioralną w odpowiedzi na warunki klimatyczne. Zaobserwowana niewielka śmiertelność spowodowaną drapieżnictwem ptaków i ogólny niski odsetek zgonów (1,8%) sugeruje, że korytarze larw chrząszcza zapewniają stosunkowo bezpieczne i sprzyjające środowisko do hibernacji.
Koziorogi na rozwój, a następnie nietoperze na zimowiska, wybierałystare dęby o obwodach 240–600 cm. Takie drzewa zapewniają dobrą izolację przed niskimi temperaturami w zimie. Wraz ze wzrostem średnich temperatur zimowych coraz więcej drzew może oferować nietoperzom warunki sprzyjające hibernacji. Z jednej strony to dobra wiadomość, bo zwiększa się dostępność naturalnych kryjówek i nietoperze mogą skracać dystanse sezonowych migracji. Z drugiej — w miastach i lasach gospodarczych często usuwane są martwe czy zamierające drzewa, zwłaszcza te zasiedlone przez owady, takie jak kozioróg dębosz. To oznacza, że w czasie coraz krótszych i cieplejszych zim będących następstwem ocieplenia klimatu, nietoperze coraz częściej będą zimować w kryjówkach w drzewach, które… regularnie znikają. Wycinka drzew najczęściej prowadzona jest po zakończeniu wegetacji przez rośliny, a więc w momencie kiedy nietoperze rozpoczynają hibernacje. Wycinanie starych drzew z korytarzami larw kozioroga bez sprawdzenia, czy zimują w nich nietoperze, może więc prowadzić do śmierci tych zwierząt. Dlatego zimowe nadzory zoologiczne powinny stać się obowiązkowym elementem prac pielęgnacyjnych i wycinkowych.
Biorąc pod uwagę, że wycinka drzew często odbywa się w okresie hibernacji nietoperzy, badania te podkreślają pilną potrzebę wprowadzenia zasad zarządzania drzewostanem, które będą uwzględniały ochronę przyrody. Drzewa zawierające galerie C. cerdo powinny być usuwane tylko wtedy, gdy jest to naprawdę konieczne, a działania takie muszą być nadzorowane przez specjalistów, aby zapobiec szkodom dla chronionych gatunków zagrożonych wyginięciem. Wprowadzenie przepisów prawnych nakładających obowiązek nadzoru zoologicznego byłoby odpowiednim środkiem zaradczym w ramach aktywnej ochrony nietoperzy, w obliczu rosnącego wykorzystania schronień w drzewach przez hibernujące nietoperze, co jest tendencją spowodowaną wzrostem temperatur zimowych w kontekście ocieplenia klimatu.
Badania pokazują, jak silnie powiązane są losy różnych grup organizmów oraz jak ważną rolę odgrywają stare drzewa w krajobrazie – nie tylko latem, ale również zimą. Czasem to, co wygląda na martwe i niepotrzebne, okazuje się… niezbędne do życia.
Cały artykuł jest możliwy do przeczytania w wolnym dostępie.
Data publikacji: 09.02.2026 r.
Opublikowano przez: EJK
