Kłamstwa i kłamstewka oraz ich motywacje. Badania naukowe na UWr
Naukowcy z Uniwersytetu Wrocławskiego i Angelo State University prowadzą badania dotyczące nałogowego kłamania.
Autorem projektu jest Drew Curtis z Angelo State University w Teksasie. W Polsce za projekt odpowiedzialni są prof. Bogusław Pawłowski z Zakładu Biologii Człowieka UWr oraz psycholożka i terapeutka Anna Chmielińska, współpracująca z Katedrą Biologii Człowieka przy badaniach naukowych.
Każdy z nas spotyka się z różnymi formami odstępstw od prawdy. Od drobnych niedomówień, po bardziej znaczące kłamstwa. Od całkowicie zmyślonych historii, po sytuacje, w których prawda miesza się z pominiętymi lub dodanymi szczegółami. Bywają kłamstwa łatwe do zauważenia, ale też takie bardziej subtelne. Czasem wynikają z dobrych intencji, czasem z egoizmu, a innym razem mają kogoś ochronić.
Anna Chmielińska: – Właśnie te różnice chcemy lepiej zrozumieć. Interesują nas swoje własne doświadczenie i własna perspektywa respondentów. Każdy, kto weźmie udział w naszym badaniu i wypełni kwestionariusz pomoże w poszerzeniu wiedzy o naturze unikania prawdy. W badaniu respondenci opowiedzą, jak często zdarza im się kłamać. Każda odpowiedź ma znaczenie.
Celem badania jest ocena zachowań związanych z kłamaniem. O jakie zachowania chodzi?
– W tym badaniu nie tyle pytamy o zachowania, co odnosimy się do własnych doświadczeń związanych z mówieniem nieprawdy. Znakomita większość ludzi ma jakieś doświadczenia w mijaniu się z prawdą, natomiast nie dla każdego takie postępowanie staje się nałogowe, wymyka się spod kontroli (jak np. uzależnienie od używek) i powoduje spustoszenie w życiu. W tym badaniu pytamy więc nie tyle o same zachowania (bo te są nam wszystkim znane), ile bardziej o ich efekt – o to, jaki wpływ mają na nasze relacje, poczucie szczęścia i stabilność życiową.
Badanie może przyczynić się do poszerzenia istniejącej wiedzy w dziedzinie psychologii i badań nad oszustwem. Jak wnioski z badań mogą nas wspierać w walce z oszustami?
– To świetne pytanie, a odpowiedź jest złożona. Zachowując zwięzłość: każda prawda na temat ludzkich psychologicznych motywacji oraz każdy wgląd pogłębiają naszą samoświadomość. Zaczynamy rozumieć, czym są zjawiska takie jak bierna agresja, gaslighting, współuzależnienie czy – jak w tym przypadku – motywacja do kłamstwa. Gdy rozumiemy lepiej, łatwiej dostrzegamy przejrzystość niektórych zachowań i możemy skuteczniej pomóc zarówno osobie oszukiwanej, jak i tej, która oszukuje nałogowo. Psychologia jest młodą nauką 😉 – nadal wielu rzeczy nie wiemy.
Dziś codziennie słyszymy o oszustach różnej maści. Dlaczego dajemy się im podejść? Jesteśmy naiwni, czy oni sprytni?
– Potrafimy budować społeczności, bo jako ludzie mamy kompetencje do współpracy. To oznacza, że umiemy sobie ufać i wierzyć, że generalnie inni będą wobec nas życzliwi. Jest to postawa, która pozwoliła nam zbudować każdą cywilizację – zdrowe i wartościowe podejście. Postawą przeciwną jest głęboki brak wiary w bezpieczeństwo pośród ludzi, czyli inaczej paranoja. Większość osób cechuje przekonanie, że współpraca to dobry pomysł, że ma sens i wartość. Nieliczne jednostki zamiast współpracy wybiorą inną strategię, w tym oszustwo. Zazwyczaj nie „uzbrajamy się” na spotkanie tej małolicznej grupy, bo w praktyce oznaczałoby to nieuzasadnioną podejrzliwość albo paranoję. Dlatego fakt, że czasem dajemy się oszukać, jest skutkiem złożonego mechanizmu przystosowania do życia w społeczeństwie. Zazwyczaj ten mechanizm działa.
Czy istnieje „naiwne” a może raczej „niewinne” kłamstwo?
– W tym kontekście to może oznaczać kłamstwo motywowane pozytywnymi pobudkami – np. żeby nie urazić czyichś uczuć. Jeśli tak, to oczywiście takie kłamstwa istnieją. Nie każde kłamstwo ma tę samą motywację. Niektóre wynikają z żądzy zemsty, inne z chęci dominacji, a jeszcze inne z troski o relację albo obawy przed porzuceniem. Paradoksalnie są kłamstwa, które mogą relacje podtrzymywać, i takie, które je zniszczą. Zachęcam do wypełnienia naszego kwestionariusza dotyczącego kłamstwa – już samo to doświadczenie pozwala zastanowić się, jakich kłamstw możemy się dopuszczać i dlaczego.
Katarzyna Górowicz-Maćkiewicz
Data publikacji: 15.12.2025
Dodane przez: M.K.
