Konkursy Narodowego Centrum Nauki OPUS i SONATA rozstrzygnięte

Teatr jako laboratorium rewolucyjnych postaw i wartości: sceny paryskie w obliczu świąt i kluczowych wydarzeń publicznych (1789-1795)

Kierownik projektu: dr Tomasz Wysłobocki, Zakład Literatury i Kultury Francuskiej, Wydział Neofilologii

Celem projektu jest zbadanie zależności między repertuarem paryskich teatrów a rewolucyjnymi świętami i uroczystościami publicznymi we Francji w latach 1789–1795. Badacze chcą ustalić, czy teatr nie tylko odzwierciedlał wydarzenia polityczne, ale także aktywnie uczestniczył w kształtowaniu i upowszechnianiu nowych wartości republikańskich. Analiza sztuk teatralnych, prasy i pamiętników pozwoli ocenić rolę teatru jako narzędzia budowania wspólnej tożsamości obywatelskiej w okresie rewolucji.

Analiza formowania się elity: stratyfikacja i mobilność społeczna w żydowskim Wrocławiu w latach 1854–1933

Kierownik projektu: dr Tim Buchen, Katedra Judaistyki im. Tadeusza Taubego, Wydział Neofilologii

Korzystając z jakościowych i ilościowych metod, opartych na humanistyce cyfrowej, projekt bada, w jaki sposób Żydom we Wrocławiu udało się osiągnąć awans społeczny. Jaki wpływ miały prestiż i wiedza specjalistyczna w ponadreligijnej dziedzinie medycyny na pozycję w społeczności żydowskiej i odwrotnie – w jakim stopniu status w obrębie mniejszości sprzyjał gromadzeniu kapitału w sferach ogólnych? W ten sposób łączą się perspektywy badań nad elitami z historią Żydów.

Konstytucjonalizacja równości w Europie Środkowo-Wschodniej: doktryna, strategie litygacji i nowe ramy normatywne

Kierowniczka projektu: dr hab. Anna Magdalena Śledzińska-Simon, Katedra Prawa Konstytucyjnego, Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii

Celem projektu jest zbadanie, jak zasada równości jest interpretowana i stosowana przez sądy konstytucyjne w krajach Europy Środkowej i Wschodniej w warunkach współczesnych sporów politycznych i społecznych. Badacze przeanalizują, w jaki sposób prawo krajowe, unijne i międzynarodowe wpływa na ochronę grup narażonych na dyskryminację oraz jakie bariery utrudniają im dochodzenie swoich praw. Projekt ma doprowadzić do opracowania nowego ujęcia równości konstytucyjnej, które pozwoli lepiej zrozumieć jej rolę w przeciwdziałaniu nierównościom strukturalnym i ochronie praw człowieka.

AdoleScent: Percepcja zapachu ciała a objawy lęku społecznego i węchowego zespołu odnoszącego u adolescentów

Kierownik projektu: dr Michał Pieniak, Zakład Psychofizjologii, Instytut Psychologii, Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych

Dorastanie to czas intensywnych zmian biologicznych, psychologicznych i społecznych. Jest to także okres, w którym nastolatki zaczynają doświadczać problemów ze zdrowiem psychicznym. Część z tych problemów jest związana ze zwiększonym skupieniem na własnej osobie, lękiem przed oceną i obawami dotyczącymi nadmiernego pocenia się i zapachu ciała. Mimo to rola zapachu ciała – jego postrzegania i składu chemicznego – w powstawaniu i podtrzymywaniu objawów zaburzeń takich jak lęk społeczny i zaburzenie odnoszenia węchowego u nastolatków pozostaje nieznana. Projekt AdoleScent ma na celu lepsze zrozumienie jak nastolatki postrzegają zapachy ciała, zbadanie składu chemicznego zapachu ciała w okresie dorastania oraz powiązanie obu tych elementów z objawami zaburzeń psychicznych. Uzyskane wyniki mogą przyczynić się do lepszego zrozumienie lęku społecznego i zaburzenia odnoszenia węchowego u nastolatków oraz do opracowania nowych metod terapeutycznych w przyszłości.

Przestrzenna i funkcjonalna modulacja sierocych receptorowych kinaz tyrozynowych przez sieć galektyny-glikany

Kierownik projektu: prof. dr hab. Łukasz Opaliński, Zakład Biotechnologii Medycznej, Wydział Biotechnologii

Celem projektu jest zbadanie, czy białka zwane galektynami mogą aktywować sieroce receptory kinaz tyrozynowych (oRTK) poprzez oddziaływanie z obecnymi na nich strukturami cukrowymi. Badacze chcą wyjaśnić mechanizmy regulujące aktywność tych receptorów oraz sprawdzić, czy galektyny mogą pełnić funkcję ich „zastępczych” ligandów. Zdobyta wiedza może przyczynić się do opracowania nowych, bardziej precyzyjnych metod leczenia nowotworów, zwłaszcza raka piersi.

Dwufunkcyjne endolizyny fagowe i ich peptydy kationowe o działaniu przeciwbakteryjnym i immunomodulującym przeciwko patogenom Gramujemnym

Kierowniczka projektu: dr hab. Daria Augustyniak, prof. UWr, Zakład Biologii Patogenów i Immunologii, Wydział Nauk Biologicznych

Celem projektu jest identyfikacja trzech fagowych endolizyn (endopeptydazy, amidazy i muramidazy) oraz ich peptydów kationowych jako cząsteczek o podwójnej funkcjonalności, obejmującej działanie przeciwbakteryjne/przeciwendotoksynowe oraz immunomodulujące. W szczególności staramy się ustalić, w jaki sposób endolizyny oraz ich kationowe peptydy zwiększają skuteczność zwalczania bakterii Gram-ujemnych w tym opornych na polimyksyny, wpływając zarówno na komórkowe, jak i humoralne mechanizmy odporności wrodzonej. Badania będą prowadzone w warunkach in vitro i in vivo. W realizacji projektu wykorzystane zostaną zaawansowane kompetencje wykonawców w zakresie immunologii, mikrobiologii molekularnej, biochemii oraz biofizyki.

Zintegrowana spektroskopia IR–UV–Vis prostych cząsteczek w lodach międzygwiazdowych: od monomerów i klastrów po mikroziarna w interpretacji widm JWST

Kierowniczka projektu: prof. dr Małgorzata Biczysko, Zakład Analizy Instrumentalnej, Wydział Chemii

Projekt ma na celu zrozumienie procesów zachodzących w lodach kosmicznych poprzez odtwarzanie warunków przestrzeni międzygwiazdowej w laboratorium. Badamy właściwości i przemiany cząsteczek uwięzionych w lodach pokrywających ziarna kosmicznego pyłu, łącząc spektroskopię IR–UV–Vis z zaawansowanymi obliczeniami kwantowo-chemicznymi. Chcemy ustalić, jak pod wpływem promieniowania gwiazd proste cząsteczki łączą się, rozpadają i przekształcają w lodzie oraz w jaki sposób procesy te wpływają na widma rejestrowane przez nowoczesne teleskopy, takie jak Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba (JWST). Wyniki projektu pomogą interpretować obserwacje astronomiczne i lepiej zrozumieć ewolucję chemiczną materii w obłokach międzygwiazdowych i dyskach protoplanetarnych.

Topochemia polimeryzacji nukleotydów – krystaliczne początki życia

Kierowniczka projektu: dr hab. Katarzyna Ślepokura, Zakład Krystalografii, Wydział Chemii

Głównym celem projektu jest określenie warunków strukturalnych nieenzymatycznej polimeryzacji nukleotydów w stanie krystalicznym. Podejmiemy próbę odpowiedzi na pytanie o sposób, w jaki cząsteczki lub jony nukleotydowe powinny być ułożone w krysztale powstałym w wyniku krystalizacji z roztworu, aby pod wpływem ogrzewania ulegały polimeryzacji z wytworzeniem łańcuchów polinukleotydowych. Proces ten, zgodnie z hipotezą świata RNA, jest uważany za jeden z możliwych szlaków prowadzących do powstania życia na Ziemi. 

Będziemy krystalizować i badać różne klasy naturalnych (głównie 2′:3′- i 3′:5′-cyklicznych) nukleotydów oraz ich niekanonicznych analogów. Dla każdego nukleotydu planujemy otrzymać jak największe zbiory różnych odmian krystalicznych o tym samym i różnym składzie, w sposób kontrolowany odwadniać hydraty i korelować ich strukturę oraz sposób, w jaki się ona zmienia pod wpływem dehydratacji, z efektywnością polimeryzacji. Projekt leży na styku inżynierii krystalicznej oraz chemii prebiotycznej i wykorzystuje techniki stosowane w obu tych dziedzinach, tj. dyfrakcyjne metody analizy strukturalnej, metody elektroforetyczne, spektroskopowe i obliczeniowe.

Szturm w głębiny: wiele hipotez i otwartych problemów symbolicznej sztucznej inteligencji

Kierownik projektu: dr Piotr Ostropolski-Nalewaja, Zakład Teorii Informatyki i Baz Danych, Wydział Matematyki i Informatyki

Celem projektu jest zbadanie granic automatycznego wnioskowania w symbolicznej sztucznej inteligencji, czyli określenie, jakie rodzaje wiedzy mogą być formalnie reprezentowane i efektywnie przetwarzane przez algorytmy. Badacze będą analizować otwarte problemy z zakresu logiki, teorii baz danych oraz reprezentacji wiedzy, a także wykorzystywać narzędzia logiczne do lepszego zrozumienia możliwości i ograniczeń współczesnych modeli AI, w tym grafowych sieci neuronowych. Projekt ma wzmocnić teoretyczne podstawy sztucznej inteligencji i przyczynić się do tworzenia bardziej niezawodnych, przejrzystych i godnych zaufania systemów inteligentnych.

Integracja systemu kombinowanego prognozowania hydrologicznego z satelitarnymi pomiarami stanów wody w rzekach na potrzeby przewidywania powodzi w europejskiej zlewni transgranicznej

Kierownik projektu: prof. dr hab. Tomasz Niedzielski, Zakład Geoinformatyki i Kartografii, Wydział Nauk o Ziemi i Kształtowania Środowiska

Celem projektu jest sprawdzenie, czy dokładność prognoz powodziowych dla dorzecza Odry można poprawić poprzez połączenie różnych modeli hydrologicznych oraz wykorzystanie satelitarnych danych o poziomie wody. Badacze przeanalizują przebieg powodzi z września 2024 roku, aby ocenić, czy zastosowanie prognozowania kombinowanego i danych satelitarnych pozwoliłoby wcześniej i trafniej przewidywać rozwój sytuacji. Projekt zakłada również stworzenie i testowanie w czasie rzeczywistym nowoczesnego systemu ostrzegania przed powodziami, wspieranego przez obserwacje satelitarne i monitoring z użyciem dronów.

SPLASH-Impakt spływów śnieżnych i gruzowych na geoekologię jezior arktycznych

Kierownik projektu: dr Maciej Obryk

Celem projektu SPLASH jest zbadanie, w jaki sposób osuwiska, lawiny błotne i spływy gruzowe wpływają na jeziora arktyczne oraz jakie ślady pozostawiają w osadach dennych. Badacze chcą odtworzyć historię tych katastrof na Svalbardzie, określić ich związek ze zmianami klimatu oraz ocenić ich wpływ na funkcjonowanie i bioróżnorodność ekosystemów wodnych. Wyniki projektu mają pomóc w lepszym prognozowaniu zagrożeń naturalnych w Arktyce i zrozumieniu skutków ocieplenia klimatu dla środowiska polarnego.

Transnarodowe losy hiszpańskiej fikcji rycerskiej: transfer kulturowy hiszpańskiego „Amadisa z Grecji” w kontekście francuskim i włoskim XVI wieku

Kierowniczka projektu: dr Katarzyna Setkowicz-Szymanowicz, Zakład Iberystyki, Wydział Neofilologii

Celem projektu jest zbadanie, w jaki sposób hiszpański romans rycerski Amadís de Grecia był tłumaczony, adaptowany i rozpowszechniany we Francji oraz we Włoszech w XVI wieku. Badacze przeanalizują strategie translatorskie i edytorskie, aby określić, jak tekst dostosowywano do lokalnych oczekiwań czytelników, rynku książki i systemów literackich. Projekt ma wyjaśnić mechanizmy transferu kulturowego w renesansowej Europie oraz pokazać, że sukces utworu wynikał nie tylko z przekładu, lecz także z jego szerokiej adaptacji do nowych kontekstów kulturowych.

Zarządzanie świętością: Zasoby ludzkie i ekonomia świątyń palmyreńskich od I w. p.n.e. do końca III w. n.e.

Kierowniczka projektu: dr Aleksandra Kubiak-Schneider, Centrum Badań nad Światem Antycznym, Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych

Projekt dotyczy podstawowych pytań: kto i w jaki sposób utrzymywał świątynie w rzymskim mieście syryjskim w aspekcie religijnym, ekonomicznym i społecznym? Skąd pochodziły przychody świątyń rozpatrywanych w kategorii instytucji? Na podstawie inskrypcji znajdujących się w kamieniu, na żetonach oraz grupy ponad 200 odcisków pieczęci, jak dotąd pomijanych w badaniach naukowych, projekt ten spróbuje zmierzyć się z hipotezą, że Palmyreńskie świątynie były wielowymiarowymi organizacjami ze zintegrowaną siatką społeczno-ekonomiczną oprócz religijnych aspektów, a także że działały niezależnie od systemu rzymskiego. Jako model ekonomiczno-administracyjny dla świątyń z Palmyry będzie wzięty pod uwagę system prebendarny znany z tradycji mezopotamskiej. Co więcej, projekt chce pokazać Palmyrę w ujęciu pomostu między światem klasycznym a tradycjami starożytnego Bliskiego Wschodu. 

Zaprojektowanie, optymalizacja i przedkliniczna ocena nanocząstek lipidowych współdostarczających lek drobnocząsteczkowy i siRNA w terapii przerzutowego raka piersi

Kierowniczka projektu: dr Lucyna Matusewicz, Zakład Cytobiochemii, Wydział Biotechnologii

Celem projektu jest próba opracowania podstaw i narzędzi potencjalnej nowej terapii o zastosowaniu w leczeniu nowotworów piersi z tendencją do tworzenia przerzutów. Terapia będzie się opierała na wykorzystaniu połączenia klasycznego leku drobnocząsteczkowego, simwastatyny, i nowoczesnej terapii opartej na małych interferujących RNA (siRNA). Proponowane podejście terapeutyczne polega na jednoczesnym podaniu do komórek nowotworowych dwóch leków charakteryzujących się odmiennymi mechanizmami działania i co za tym idzie, odmiennymi efektami, które wywołają w komórce. Aby umożliwić dostarczenie leków do komórek, konieczne będzie zastosowanie nośnika, który dostarczy je selektywnie do miejsca ich działania. Uzyskane wyniki pozwolą wyznaczyć nowe kierunki poszukiwań skutecznych kombinacji leków przeciwnowotworowych, a opracowany skład nośnika i metoda zamykania leków w jego wnętrzu mogą znaleźć zastosowanie również w dostarczaniu innych połączeń terapeutyków.

Rola profagów oraz przepływu ich genów w adaptacji bakterii z rodzaju Klebsiella do nowych środowisk

Kierowniczka projektu: dr Bogna Smug

Celem projektu jest zbadanie, dlaczego bakterie z rodzaju Klebsiella zawierają wyjątkowo dużo profagów oraz jak te ukryte wirusy wpływają na ich zdolność do przystosowywania się do różnych środowisk. Badacze chcą ustalić, czy profagi przenoszą geny zwiększające przeżywalność, oporność na antybiotyki i zdolność rozprzestrzeniania się bakterii. Uzyskane wyniki pomogą lepiej zrozumieć sukces ekologiczny i epidemiologiczny Klebsiella oraz mogą przyczynić się do opracowania nowych metod monitorowania i kontroli tych groźnych patogenów.

COCOS: Optymalizacja Kombinatoryczna dla Kolektywnego Wyboru Obiektów

Kierownik projektu: dr Krzysztof Sornat

Celem projektu COCOS jest opracowanie metod podejmowania zbiorowych decyzji, które są jednocześnie wydajne obliczeniowo, sprawiedliwe dla uczestników oraz odporne na niewielkie zmiany preferencji. Badacze analizują, jak łączyć teorię wyboru społecznego z optymalizacją kombinatoryczną, aby projektować algorytmy pozwalające wybierać komitety, budżety czy rekomendacje w sposób możliwie bliski optymalnemu. Efektem projektu ma być lepsze zrozumienie, jakie reguły głosowania i agregacji preferencji prowadzą do przejrzystych, stabilnych i wiarygodnych decyzji zbiorowych, także w systemach cyfrowych i AI.

DUSTCODE: Ujednolicenie europejskich archiwów lessowych w celu rozszyfrowania klimatu i systemów transportu pyłu podczas MIS 2

Kierownik projektu: dr Jacek Skurzyński, Zakład Geografii Fizycznej, Instytut Geografii i Rozwoju Regionalnego, Wydział Nauk o Ziemi i Kształtowania Środowiska

Celem projektu jest odtworzenie cech europejskiego paleośrodowiska w młodszej części ostatniego zlodowacenia (MIS 2, ok. 29–14 tys. lat temu), ze szczególnym uwzględnieniem pochodzenia i dróg transportu pyłu, skali wietrzenia osadów przed i po ich zdeponowaniu, a także przestrzennego zróżnicowania temperatury i wilgotności w skali kontynentalnej. Podstawą projektu będzie pierwszy w pełni ujednolicony, wielowskaźnikowy zbiór danych o europejskich lessach, opracowany z wykorzystaniem zaawansowanych metod geochemicznych, mineralogicznych i izotopowych. Analizy laboratoryjne poprzedzą kampanie terenowe, podczas których udokumentowany zostanie lokalny kontekst geologiczny i geomorfologiczny oraz pobrane zostaną próbki do badań. Projekt obejmie 16 z 17 wyróżnianych subregionów lessowych, należących do sześciu głównych domen Europy. Stanowiska badawcze znajdują się w Polsce, Belgii, Wielkiej Brytanii, Hiszpanii, Niemczech, Francji, Rumunii, Serbii, Włoszech, Ukrainie i na Węgrzech. Wyniki zostaną udostępnione w otwartej bazie EL.AMOR (European Loess Archive Mineralogical and geOchemical Repository), a fizyczne próbki lessów i gleb kopalnych będą przechowywane z myślą o ich wykorzystaniu w przyszłych badaniach.