Celem publikacji „Identität in Sprache und Literatur. Räume und Konstellationen zwischen Schlesien und Kurpfalz” [Tożsamość w języku i literaturze. Przestrzenie i konstelacje między Śląskiem i Palatynatem], która ukazała się w ostatnim czasie w wydawnictwie Harrassowitz Verlag,jest udokumentowanie współpracy polskich i niemieckich naukowców, ukazanie różnorodności badawczej obu uczelni oraz podsumowanie wyników wieloletniego projektu GIP.  Redaktorami monografii są dr Krzysztof Żarski z Instytutu Filologii Germańskiej UWr oraz dr Sylvia Brockstieger i prof. dr Dirk Werle z Katedry Nowszej Literatury Niemieckiej Uniwersytetu w Heidelbergu.

Nowe wyzwania polskiej germanistyki

Wrocławska germanistyka od dziesięcioleci uważana jest za jedną z największych, najbardziej wpływowych i wszechstronnych germanistyk zagranicznych na świecie. Szczyt popularności w latach siedemdziesiątych XX wieku nie oznaczał bynajmniej zakwestionowania tej pozycji, a wręcz przeciwnie: przełom wieków przyniósł dalszy rozwój, który szedł w parze z wyjątkową pozycją języka niemieckiego jako języka obcego w Polsce. Sytuacja ta zaczęła się stopniowo zmieniać co najmniej od roku 2010. Współpraca GIP rozpoczęła się, gdy cała filologia germańska w Polsce stanęła przed nowymi wyzwaniami. Pierwszym z nich był zauważalny spadek zainteresowania nauką języka niemieckiego w skali kraju, które przesunęło się na korzyść języka angielskiego i innych języków obcych. Po drugie, zmienił się skład kandydatów na studia, co miało wpływ na poziom posiadanych przez nich umiejętności językowych. Debata na temat przebudowy humboldtowskiego modelu uniwersyteckiego zyskała na znaczeniu również w Polsce, gdzie oczekiwania wobec studiów zorientowanych na praktykę stawały się coraz bardziej wyraźne.  

„Tożsamość” wiodącym zagadnieniem dla partnerstwa germanistycznego

Niemniej jednak germanistyka w mieście nad Odrą posiada nadal rozliczne atuty, takie jak status pełnej filologii germańskiej, wyspecjalizowaną kadrę naukową oraz uznaną pozycję w środowisku akademickim, co znajduje odzwierciedlenie między innymi w licznych publikacjach. Do wspomnianych uwarunkowań dostosowano program GIP, realizowany w kilku etapach w latach 2015-2016, 2018-2020 oraz 2020-2022. Zarówno pod względem formalnym, jak i merytorycznym odpowiadał on potrzebom obu zaangażowanych w jego realizację instytutów. Temat „tożsamości” okazał się zagadnieniem wiodącym, które pozwoliło połączyć różne obszary zainteresowań w badaniach i nauczaniu w obu ośrodkach. Z perspektywy Wrocławia ważna była koordynacja kierunków literaturoznawstwa, lingwistyki i kulturoznawstwa.

W centrum uwagi GIP znalazły się konstrukcje tożsamości w ujęciu historycznym, narodowym, regionalnym, historyczno-naukowym i językowym. Zostały one omówione w pięciu obszarach tematycznych:

1. Badania nad wczesną nowożytnością w perspektywie międzykulturowej

2. Niemiecko-polskie odniesienia tożsamościowe w języku i literaturze

3. Sieci międzyregionalne i relacje między Niemcami a Polską

4. Historia nauki

5. Dydaktyka języków obcych, język nauki, tłumaczenia i historia języka

Podejmowane aktywności obejmowały wspólne warsztaty, które okazały się najskuteczniejszym narzędziem współpracy i zaowocowały wspólnie zorganizowanymi konferencjami. Bilateralne wykłady gościnne wspierały kooperację i przyczyniły się do połączenia realizowanych projektów oraz ich lepszego wyprofilowania.

Z lingwistycznego punktu widzenia temat „tożsamości” został poruszony w badaniach nad językową konstrukcją tożsamości narodowych i kulturowych. Po stronie Heidelbergu problematyka konstrukcji tożsamości regionalnych znalazła odzwierciedlenie w projekcie badawczym „Katalog deutschsprachiger Zeitungen im östlichen Europa” [Katalog gazet niemieckojęzycznych w Europie Wschodniej]^[1], który poświęcony był analizie regionalnych dzienników i tygodników zgromadzonych w jego ramach.

Powiązanie zainteresowań językoznawczych badaczy uniwersytetów w Heidelbergu i Wrocławiu ujawniło się w wyborze tematów warsztatów, które obejmowały zagadnienia takie jak „Krajobraz językowy miasta Wrocławia” oraz „Język i tożsamość”. Wspólne inicjatywy lingwistów z obu ośrodków przynoszą wymierne efekty, czego potwierdzeniem są między innymi artykuły zebrane w publikacji „Tożsamość w języku i literaturze. Przestrzenie i konstelacje między Śląskiem i Palatynatem”

Konferencje GIP najistotniejszą formą współpracy

Najważniejszym punktem wieloletniej współpracy GIP były konferencje, z których pierwsza, poświęcona tematowi „Literatury »rewolucji konserwatywnej« w Niemczech 1918-1933”[2], odbyła się w grudniu 2019 roku. Warsztaty problematyzujące historię germanistyki w naszej części Europy przeprowadzone zostały w styczniu 2019 roku w Heidelbergu, a konferencję poświęconą tradycjom naukowym łączącym ośrodki w Heidelbergu, Wrocławiu i Lwowie, zorganizowano nad Odrą w maju 2019 r. Zaowocowała ona publikacją tomu zbiorowego, który łączył wiedzę specjalistyczną przedstawicieli różnych ośrodków akademickich.^[3] Wsparcie ze strony Fundacji Fritza Thyssen na organizację pierwszej z wymienionych konferencji oraz dokumentację jej wyników można uznać za reprezentatywne dla szerokiego zakresu wielostronnych przedsięwzięć. Część prelegentów była na tyle intensywnie zaangażowana we wspólne działania, że zdecydowała się na podróż do górnośląskiej Nysy, gdzie w maju 2022 r. odbyła się kolejna konferencja na temat „Natur-Geist und Macht” [Przyroda – duch i władza] przeprowadzona we współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim.^[4]     

Również inne działania w ramach GIP okazały się niezwykle udane, czego dowodem były zarówno wycieczki studyjne uczestników kolokwium badawczego „Śląsk we wczesnej nowożytności” z Heidelbergu na Dolny Śląsk, jak i wycieczka studentów z Wrocławia do Heidelbergu śladami romantyzmu heidelberskiego. Nawiązane kontakty z Heidelbergiem zachęciły stronę polską do podjęcia dalszych działań w południowo-zachodnich Niemczech,.m.in. zwiedzania w ramach podróży studyjnych Darmstadt i zbadania dziedzictwa ruchu reformy życia oraz poznania Marbach nad Neckarem i zasobów Niemieckiego Archiwum Literatury Niemieckiej, a przy tym zgłębienia znaczenia spuścizny literackiej i badań archiwalnych nad nią.

Trudne momenty partnerstwa

Oprócz toczącej się, dramatycznej wojny na wschodzie Europy, współpracę GIP dotknęły również inne tragiczne wydarzenia.

Nagła śmierć kierownika projektu, Jörga Rieckego, rzuciła cień na rok 2019, zwłaszcza, że odszedł wieloletni orędownik zbliżenia niemiecko-polskiego, który już w latach dziewięćdziesiątych zainicjował kontakty naukowe z Polską. Od tego momentu kierownictwo GIP przejął Dirk Werle, który po stronie wrocławskiej współpracował z Wojciechem Kunickim. Asystentką projektu była Sylvia Brockstieger. Logistyką całości przedsięwzięcia zajęła się Janine Luth, a później Maximilian Behmer i Karina Oertel.

Na początku 2020 roku rozpoczęła się pandemia, co znacznie ograniczyło możliwości wymiany bezpośredniej. Wyzwaniu temu wyszła naprzeciw nowa forma wykładów online z następującymi po nich dyskusjami, które przez wiele miesięcy zastępowały wszystkie dotychczasowe formy aktywności. Pragnienie wzajemnych spotkań motywowało do ponownego nawiązania sprawdzonych form współpracy nawet w okresie, gdy różne ograniczenia stały temu na przeszkodzie. Nowoczesne środki komunikacji umożliwiły w czasie wymuszonych przerw w zwyczajowej wymianie akademickiej dalszą pracę nad rozpoczętymi projektami, co wkrótce znalazło odzwierciedlenie w fali wspólnych publikacji. 

Wzmocnienie kompetencji międzykulturowych

Osobisty charakter projektów współtworzonych przez ich uczestników z Heidelbergu i Wrocławia był jedną z rozpoznawalnych cech tej wyjątkowej współpracy akademickiej. Na uwagę zasługuje również żywe zainteresowanie studentów obu uczelni programem, dzięki któremu niemieccy studenci odkryli Wrocław jako miejsce działalności akademickiej, poznali historyczny krajobraz kulturowy oraz skarbnicę wyszukanych kolekcji bibliotecznych. Polscy studenci z kolei zapoznali się z dziedzictwem literackim jednego z centrów romantyzmu niemieckiego, pełnego dzieł sztuki najwyższej klasy artystycznej.  Wzmocnienie kompetencji międzykulturowych uczestników można uznać za kwestię, która znajdowała się w centrum współpracy, będąc szczególnie ważną dla mieszkańców Wrocławia i Heidelbergu.

Należy podkreślić, że dzisiejsi studenci germanistyki we Wrocławiu są jednymi z pierwszych pokoleń w kraju, które w pełni doświadczają skutków globalizacji i korzystają z dosłownie nieograniczonej swobody podróżowania. Zwiększenie ich świadomości na temat ogromnego potencjału Heidelbergu było doskonałą okazją do włączenia ich w dyskusje na temat znaczenia niemieckiej historii literatury, kultury i języka w kontekście europejskim.

Inicjatywa GIP owocuje kolejnymi projektami Heidelbergu i Wrocławia!

Kontakty nawiązane w ramach GIP między Heidelbergiem a Wrocławiem będą w przyszłości utrzymywane poprzez dalsze programy badawcze Dzięki inicjatywom doskonałości obu uniwersytetów i wsparciu dla profesur gościnnych w mieście nad Odrą, w ostatnich semestrach trzech naukowców z Heidelbergu wygłaszało wykłady, prowadziło badania i przeprowadzało warsztaty we Wrocławiu. Koleżanki i koledzy z naszej uczelni uczestniczyli z kolei w kolokwiach naukowych nad Neckarem, co stanowiło doskonałą okazję do zaprezentowania wyników swoich badań na forum międzynarodowym. Współpraca naukowa rozwija się w ramach projektu „Zygmunt Łempicki między germanistyką polską i niemiecką w latach dwudziestych i trzydziestych XX wieku” Polsko-Niemieckiej Fundacji Nauki (PNFN), który zakończy się publikacją tomu zbiorowego w 2026 roku. Jest to wspólny projekt Heidelbergu i Wrocławia, który uwzględnia między innymi Akademię Nauk w Heidelbergu i łączy międzynarodowy zespół naukowców. Projekt pokrewny jest w znacznym stopniu wspierany przez grant Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki (NPRH), który zakłada tłumaczenie najważniejszych tekstów autorstwa najsłynniejszego polskiego germanisty XX wieku, Zygmunta Łempickiego. Warsztaty poświęcone tej postaci, zorganizowane w maju 2024 roku w Heidelbergu w kontekście historii filologii, były wymownym dowodem potencjału istniejących już kontaktów między obu uczelniami.

Publikacja „Tożsamość w języku i literaturze. Przestrzenie i konstelacje między Śląskiem i Palatynatem” dokumentuje zatem trwałe wdrożenie struktur badawczych ustanowionych dzięki wsparciu DAAD w ramach projektu GIP, współpracy między dwoma, wiodącymi w swoich krajach, uniwersytetami.    

***

[1] Jörg Riecke, Tina Theobald (Hg.), Dominika Bopp (red.), Katalog deutschsprachiger Zeitungen im östlichen Europa, Bremen 2019.

[2] Wojciech Kunicki, Natalia Żarska, Krzysztof Żarski (red.), Literatur der >konservativen Revolution<. Schreiben zwischen Traditionalismus und Avantgarde [ Literatura >rewolucji konserwatywnej< w Niemczech], Göttingen 2021

[3] Uwe Maximilian Korn, Krzysztof Żarski (red.): Institutionen – Praktiken – Biographien. Verankerung und Profilierung der germanistischen Forschung und Lehre [Instytucje-Aktywności-Biografie. Geneza i profil germanistyki w wymiarze naukowym i dydaktycznym], Wiesbaden 2021.

[4] Beata Giblak, Krzysztof Żarski (red.): Natur-Geist und Macht. Aspekte des vielgestaltigen Phänomens [Natura-duch i władza. Aspekty wielokształtnego zjawiska], Wiesbaden 2023.

Tekst: dr Krzysztof Żarski, Instytut Filologii Germańskiej UWr oraz dr Sylvia Brockstieger i prof. dr Dirk Werle, Uniwersytet w Heidelbergu, konsultacja prof. dr hab. Edyta Błachut, IFG UWr.  

Tytuł i śródtytuły: DKOM UWr

Data publikacji: 24.03.2026 r.
Dodane przez: E.K.