#PoniedziałkizWUWr 74
Gdzie podziała się książka artystyczna? Monografia zatytułowana „Książka artystyczna. Obecność i nieobecność”, opracowana pod redakcją dr. Pawła Bernackiego z Instytutu Nauk o Informacji i Mediach, dr Anny Juchnowicz z Pracowni Książki Artystycznej ASP we Wrocławiu i Jakuba Macieja Łubockiego z Działu Sztuki Wydawniczej w Muzeum Narodowym we Wrocławiu to publikacja, która narodziła się z głębokiej potrzeby zbadania jednej z najbardziej nieuchwytnych i niszowych dyscyplin współczesnego art-worldu. Tom stanowi bezpośrednie pokłosie międzynarodowej konferencji naukowo-artystycznej zorganizowanej wiosną 2024 roku we Wrocławiu.
Redaktorzy już we Wstępie lojalnie uprzedzają czytelnika, że poruszają się po obszarze enigmatycznym i nieostro zdefiniowanym. Książka artystyczna balansuje bowiem na granicy różnych światów: z jednej strony manifestuje swoją materialność i formę, z drugiej – nieustannie wymyka się klasycznym definicjom, przez co w wielu obszarach życia kulturalnego pozostaje fundamentalnie nieobecna.
W pierwszej części tomu uwaga autorów skupia się wokół prób okiełznania swoistego paradoksu istnienia oraz definiowania książki-obiektu z pozycji naukowej i filozoficznej. Teksty w tym rozdziale analizują, w jaki sposób sztuka książki potrafi odpowiadać na brak, pustkę i tytułową nieobecność. Rozważania teoretyczne prowadzą nas przez zagadnienia aksjosfery – świata wartości estetycznych, kulturowych oraz poznawczych, które uaktywniają się w momencie gestu otwarcia woluminu. Pojawia się tu również istotny dla zachodniej tradycji motyw demokratyzacji sztuki, badający książkę artystyczną jako narzędzie wielokrotnego użytku, zdolne do wychodzenia poza mury tradycyjnych galerii.
Ważnym motywem tej części jest także dekonstrukcja poetyki katalogów i inwentarzy. Teoretycy przyglądają się temu, jak współcześni twórcy podważają ideę domkniętego, sztywnego spisu na rzecz rejestrów spraw nieokreślonych, nieskończonych lub wręcz nieistniejących. Cała sekcja udowadnia, że teoretyczne badanie książki artystycznej wymaga poruszania się w obszarze intermedialnym, w którym słowo, obraz i fizyczna struktura stapiają się w zupełnie nową jakość.
W drugiej części głos zabierają twórcy. Artyści dzielą się doświadczeniami z utrwalania pamięci, czasu oraz zmysłowego postrzegania przestrzeni, gdzie fizyczna forma książki chłonie tożsamość geograficzną oraz kulturową odwiedzanych miejsc. W rozdziałach tych mocno akcentowana jest również czysta, rzemieślnicza i technologiczna materia sztuki książki. Twórcy analizują procesy transformacji tradycyjnych grafik w trójwymiarowe instalacje, a nawet eksperymenty z formami tak nietypowymi, jak rzeźbiarskie maski z rolowanego papieru, w których tradycyjny tekst zostaje celowo zatrzymany na rzecz tkackiej struktury. Niezwykle istotnym elementem tej części jest też pochylenie się nad paradygmatami konserwatorskimi. Ochrona sztuki najnowszej, tworzonej często z materiałów nietrwałych lub ulegających naturalnej degradacji, staje się ogromnym wyzwaniem: autorzy tekstów zastanawiają się, jak ratować fizyczne obiekty bez niszczenia nadrzędnej, ulotnej idei artystycznej.
Ostatni rozdział książki sprowadza czytelników na grunt instytucjonalny, gatunkowy oraz historyczny. Badacze tropią literackie i edytorskie antecedencje współczesnej książki artystycznej, wskazując na takie wzorce jak historyczne marginalia, odręczne adnotacje czy kompilacje tworzone na marginesach dawnych ksiąg. Analizie poddawane są również konkretne nurty wydawnicze drugiej połowy XX wieku, w tym fenomeny wyszukanego projektowania książek miniaturowych oraz gry formalne, które stawiają odbiorcę na granicy między czytaniem a czystą zabawą.
Kluczowym elementem spajającym tę część jest próba wyznaczenia trudnej, często intuicyjnej granicy między sztuką wydawniczą (pięknie zaprojektowaną książką tradycyjną o charakterze masowym) a autonomiczną wypowiedzią artystyczną, czyli tzw. book art. Na przykładach konkretnych zbiorów muzealnych autorzy śledzą, jak książka artystyczna potrafi funkcjonować pod postacią unikatowych obiektów rzeźbiarskich, nieszablonowych magazynów literackich wydawanych w zaskakujących formach, czy zwizualizowanych gier z odbiorcą. Konkluzja tego rozdziału wskazuje, że im bliżej obiektowi do powtarzalnego nakładu, tym silniej uobecnia się on w klasycznym świecie sztuki wydawniczej.
Serdecznie polecamy pięknie wydaną nakładem WUWr, we współpracy z ASP publikację o książce artystycznej. To pozycja, która dzięki wielostronnemu podejściu pozwala dookreślić tożsamość tej fascynującej dziedziny. Łącząc teorię, autorefleksję twórców oraz perspektywę historyczno-muzealną. Wydanie udowadnia, że w dobie wszechobecnej cyfryzacji tradycyjne, papierowe medium ma się doskonale. Żyje ono i rozwija się wszędzie tam, gdzie artystyczna wolność pozwala na przekraczanie materialnych i formalnych granic.
Data publikacji: 15.06.2026
Dodane przez: MJ
